Граф Биэрэгэ
Модукка сылдьан баран Граф Биэрэгэ диэн дьикти ааттаах улуус кииниттэн 7 км сиргэ Өлүөнэ хос үөһүн үрдүгэр турар нэһилиэккэ сырыттыбыт. Бу аатын хайдах ылбытын туһунан үһүйээн баар эбит, Граф Игнатьев XIX үйэ иккис аҥаарыгар уолун кытта манна тохтоон ааспыт. Уола кэлин улаатан баран ыраахтааҕы генерала буолбут диэн олохтоохтор ахталлар.
Өрүс кытылыгар турар нэһилиэк 2024 сыллааҕы халаан уутуттан бүтүннүү ууга баран ордук улаханнык эмсэҕэлээбит. Норуот дьокутааттара бу нэһилиэк спортсаалатыгар сырыттылар. Халаан уута спортсааланы 60 см толорон, акылаата сытыйан муостата ордук эмсэҕэлээбит, онон ыччаттар дьарыктаналларыгар улахан уустуктары үөскэтэрин дьокутааттарга кэпсээтилэр. Манна туох үлэни ыытар ордук көдьүүстээҕин ырытыстылар.
Бөтүҥ нэһилиэгэр
Алексей Еремеев салгыы Е.С. Сивцев-Таллан Бүрэ аатынан Бөтүҥ орто оскуолатыгар сырытта. Манна быйыл уһулуччулаах государственнай уонна политическай тэрийээччи И.Е. Винокуров үбүлүөйдээх сылыгар анаммыт тэрээһиннэри ыытаары олороллорун кэпсээтилэр. Маны таһынан, Е.С. Сивцев-Таллан Бүрэ аатынан Бөтүҥ орто оскуолата быйыл 120 сааһын, Нам улууһугар үөрэхтээһин тэриллибитэ 155 сылын туоларынан Бөтүҥ нэһилиэгэр Үөрэҕирии сыла биллэриллибитин иһитиннэрдилэр. Ону сэргэ, 1994 сыллаахха оскуола эр дьонун күүһүнэн тутуллубут оскуола музейыгар уонна суруйааччы олоҕун, үлэтин кэпсиир музейга сырытыннардылар.
Оскуола биир улахан ситиһиитэ, «Инносфера - 2025» СӨ Үүнэр көлүөнэ тус сыаллаах пуондата ыыппыт грант күрэҕэр оскуола дириэктэрэ А.Г. Дмитриев салайааччылаах оскуола хамаандата айан-оҥорон таһаарбыт бырайыага кыайыылаах үрдүк аатын ылан, биир мөлүйүөннээх Гранынан наҕараадаламмыттар. Ааспыт 2025 сылга Бөтүҥ орто оскуолатыгар научнай уонна техническэй хайысхалаах киин арыллыбыт.
Кэлбит ыалдьыттарга учууталлар саҥа тэриллэрдээх (3D принтердар, графическай планшет, компьютер, ноутбуктар, бетоносмеситель) кабинеттарын көрдөрдүлэр, үлэни-хамнаһы билиһиннэрдилэр. Оҕолор 3D принтердарынан бэчээттээн таһаарбыт макеттара, тротуар билиитэлэрин бэйэлэрэ бетону мэлиттэрэн оҥорбуттара сөхтөрдө. Бу киин оҕо толкуйдуур дьоҕурун күүскэ сайыннарар, кыра эрдэҕиттэн тиэхиньикэҕэ сыстаҕас буола улаатарын мэктиэлиир диэн учууталлар кэпсээтилэр. Арай мастарыйскыайдара олус кыараҕаһа, эргэрбитэ харахха быраҕыллар. Кинилэр хас да сыл устата туруорсар боппуруостара – саҥа оскуола тутуллуута.
Ил Түмэн спикера Алексей Еремеев үөрэнээччилэр айар үлэлэрин кытта билистэ уонна эргэ да оскуолаҕа, маннык уустук усулуобуйаҕа оскуола коллектива, оҕолор билиҥҥи олох тэтимнээх хаамыытыттан хаалсыбакка тэҥҥэ үктэнэн иһэллэрин биһириирин биллэрдэ. Саҥа оскуола тутуута бүгүҥнү күҥҥэ үп-харчы тиийбэтинэн олус уустугун быһаарда. Анал байыаннай дьайыы тохтоотоҕуна, олох сыыйа көннөҕүнэ хайаан да саҥа оскуолалары тутуу программата сөргүтүллүөҕэ, онон ылбыт тэтимҥитин ыһыктымаҥ диэн баҕа санаатын тиэртэ.
Ыйытыктар - хоруйдар
Алексей Еремеев Бөтүҥ, Хатыҥ Арыы, Бартыһаан олохтоохторун кытта көрсүһүүтүгэр киирии тылыгар кылгастык дойдуга, өрөспүүбүлүкэҕэ буола турар быһыыны-майгыны билиһиннэрдэ. Уонна салгыы ыйытык-эппиэт халыыбынан мунньаҕы салайан ыытта.
Олохтоохтор бэйэни салайыныы сокуонун туһунан, улуус, нэһилиэк баһылыктарын талыы хайдах барыахтааҕын туһунан, Төрүт сокуоҥҥа киирбит уларыйыылар тустарынан, 9 кылаас кэнниттэн оҕолор салгыы үөрэниилэрэ хайдах барыахтааҕын, өртөөһүн туһунан, о.д.а. тыа хаһаайыстыбатыгар туһааннаах ыйытыктары биэрдилэр.
Ил Түмэн спикера боломуочуйа өттүгэр сүрүн уларыйыылары, олохтоох бэйэни салайыныы икки таһымнаах ситимэ үгүс туруорсуу түмүгүнэн олохтоох усулуобуйаны учуоттаан оннунан хаалбытын, ол эбэтэр Саха сиригэр баар 445 муниципальнай тэриллии бэйэтинэн хааларын, үөрэҕирии систиэмэтэ улуустарга хаалыахтааҕын, барылга киирбитинэн улуус, нэһилиэк баһылыктарын саҥа ньыманан талар мэхэньиисимнэрин саас сааһынан кэпсээтэ.
- Төрүт Сокуон өттүгэр туох да киһи дьиксинэрэ суох, техническэй уларыйыылар киирбиттэрэ. Контитуция диэн сүрдээх ыарахан боппуруос. Хас биирдии тыла чочуллубут буолуохтаах. Тоҕо диэтэргит, кини гарантияны биэрэр. Уларытыыны киллэрии хаамыыта уустук. Конституционнай сокуон ирдэбилинэн, көҕүлээһин бастаан Ил Түмэҥҥэ киирэр, онтон анал конституционнай хамыыһыйаны ааһар, онно Ил Дархан, политическай баартыйалартан биирдии бэрэстэбиитэл, норуот дьокутааттара, өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлэ, дьаһалта салайааччыта киирэллэр. Хамыыһыйа дьүүллэспитин кэннэ оробуочай уорган нөҥүө научнай-экспертнэй сэбиэккэ ыытар. Бу сыллар усталарыгар Төрүт Сокуоҥҥа барыта 40-ча уларыйыы киирбитэ. Бу кэлин киирбит уларытыылар эмиэ итинник бэрээдэк чэрчитинэн Ил Түмэҥҥэ киирбиттэрэ.
10-11 кылааска үөрэнии төлөбүрдээх буолар дуо диэн ыйытыкка. Дьыссааттан саҕалаан, орто анал үөрэҕи ылар дьоҥҥо тиийэ бары босхо үөрэнэллэр. 10-11 кылаас эмиэ. Босхо үөрэҕи судаарыстыба кинилэргэ мэктиэлиир. Оттон 9-һу бүтэрбит оҕо талар кыахтаах буолуохтаах – 10-11-кэ босхо үөрэнэр биитэр орто анал профессиональнай үөрэҕи талар. Маны оҕо бэйэтэ талар, ким да күһэйбэт. Сорохтор эрдэ идэ ылар баҕаттан орто үөрэҕи талаллар. Билигин промышленноска оробуочай идэлээх специалист тиийбэт уонна ордук ирдэнэр буолбут кэмигэр, бу оҕо инники өттүгэр үчүгэй хамнастаах уонна мэктиэлэммит үлэлээх буолара туох да куһаҕана суох. Онон үөрэҕирии тиһигэр туох да уларыйыы суох, уруккунан хаалар. Ити уларытыы – Россия сокуонугар сөп түбэһиннэрэр сыалтан киирдэ.
Оттон быыбар туһунан эттэххэ, мантан инньэ нэһилиэккит баһылыгын эһиги, дьокутааттар талар буолуоххут. Ол талыаххыт иннинэ куонкурус хамыыһыйата тэриллиэҕэ. Аҥаарын дьокутааттар, аҥаарын улуус баһылыга киллэрэр. Куонкурус хамыыһыйата хандьыдааттар докумуоннарын хомуйар уонна иккиттэн итэҕэһэ суох киһини дьокутааттар дьүүллэригэр киллэрэр. Дьокутааттар ол икки киһиттэн биирдэстэрин нэһилиэк баһылыгынан талаллар. Онон мантан инньэ дьокутааттар боломуочуйалара үрдүүр уонна туох баар эппиэтинэһи бүтүннүүтүн бэйэҕитигэр ылынаҕыт. Дьокутааттары норуот куоластаан талар, онон эһиги быыбардааччыларгыт иннигэр эппиэтинэскит быдан үрдүүр. Оттон улуус дьокутааттара улуус баһылыгын талар буолуохтара. Бу систиэмэ 2026 сылтан олоххо киириэҕэ, – диэн Алексей Еремеев быһаарда.
Үүт харчыта, ыт сокуона уонна өртөөһүн туһунан
Александр Атласов атын салааларга холоотоххо төһө да бүддьүөккэ дохуот киириитэ бытаардар, тыа хаһаайыстабытын хайысхатынан үп-харчы сыл бүтүүтэ сөпкө киирбитэ диэн эттэ. Арай былаантан аһары барбыт үүт харчытын төлөбүрэ, ол иһигэр 304 тонна биһиги улууспутугар, ситэ бэриллэ илик. Бүгүҥнү туругунан, бу сылга көрүллүбүт 134 мөл субвенция улууска түстэ. Билигин үүт, төбө ставкатын быһаарбыттарын кэннэ харчы хамсыахтаах. Кырдьыгынан эттэххэ, быйыл да харчы кээмэйэ ситэ тиийбэт, ити боппуруос бу күннэргэ көрүллэн быһаарыллыахтаах диэн эппиэттээтэ.
Маны таһынан кини тыа хаһ-н хайысхатынан боломуочуйаны саҥалыы тыыран, кэҥэтэн улуустарга биэрэргэ сокуон үлэлээбитэ биир сыл буолбутун, үгүс улуустар үптэрин-харчыларын бэйэлэригэр ордук көдьүүстээх хайысхалары сайыннарыыга ууран куһаҕана суох көрдөрүүлэри ситиститтэрин иһитиннэрдэ.
- Быйыл, сыл түмүгүнэн биир үчүгэй хамсааһын тахсан эрэр: кыра кыамталаах производственнай эбийиэктэри тутууга диэн туһунан ыстатыйанан улуустарга туспа харчы бэриллэр буолла. Уопсайа өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн бу сыалга 590 мөл. көрүлүннэ, ол иһигэр Нам улууһугар 30 мөл. курдук үп-харчы бэриллэр буолла. Бу үбүлээһин өссө 50 мөл. диэри арыый үрдүүрэ буоллар улууска сылгы базатын тутууга, 100 төбөлөөх уонна онтон кыра хотоннору тутууга, переработка сыахтарын саҥардыыга о.д.а. тутуулары ыытыыга улахан көмө буолуо этэ. Ааспыт сылга бу хайысханан улууска 3 саҥа хотон тутуллан үлэҕэ киирдэ. Биһиги кэрийэн көрбүппүт: бетон муосталаах, каркастара тимир, хаачыстыбалаах тутуулар барбыттар диэн астынныбыт, - диэн кини иһитиннэрдэ.
Маны таһынан, кини ааспыт сылга ыкка туһааннаах хас да сокуон ылыллыбытын кэпсээтэ, онон бу уустук боппуруоска олохтоох дьаһалталарга үлэлэрэ арыый судургутуйан миэстэтигэр түргэн хамсааһыннар барыахтара диэн эрэлин биллэрдэ. Саха сирин парламеныгар хаһаайына суох бэйдиэ сылдьар ыттары уодьуганныыр туһунан сокуон ылыллан олоххо киирбитэ. Бу сокуон муниципалитеттарга ыт бэйдиэ барыытын бэрээдэхтиир, сааһылыыр сыаллаах ылыллыбыта. Ол кэнниттэн «О регистрации домашних животных в Республике Саха (Якутия)» диэн сокуону ылыммыппыт. Бу сокуонунан ыт хаһаайынын эппиэтинэһэ уонна ыстарааба балайда үрдээтэ. Хас биирдии ыт учуокка ылыллара ирдэнэр. Онно быһаарылларынан, 31 хонук устата бэйдиэ ыт хаһаайына көстүбэтэҕинэ, эбэтэр ыарыыны тарҕатар, дьоҥҥо суоһуур түгэнигэр утутуллар. Бэлиэтээн эттэххэ, 2023 сыллаахха эрэгийиэннэргэ бэйдиэ сылдьар ыт кыһалҕатын бэйэлэрин олорор усулуобуйаларын учуоттаан туран быһаарарга быраап бэриллибитэ ити сокуону ылынарга олук уурбута.
Оттон саҥа саҕалыыр фермердарга «Агростартап» гранын туһунан ыйытыыга Александр Атласов ааспыт сылга уопсайа 15 грант эрэ бэриллибитин, манна 100-кэ сайаапка киирбитин уонна ону ыларга усулуобуйата уустугун бэлиэтээтэ. Бу граҥҥа киирсэргэ «Электронный бюджет» портал нөҥүө докумуон хомуйан электронно ыытан кыттыахха сөп диэн быһаарда.
Маны таһынан, Хатыҥ Арыы олохтоохторо, атын да нэһилиэктэр ордук сытыытык өртөөһүн боппуруоһун көтөхтүлэр. Кинилэр саатар өрүс арыыларыгар, кытылларыгар тоҕо көҥүллээбэттэрий диэн ыйыттылар. Ходуһалар, сыһыылар луоҕанан саба үүнэн, үөн-көйүүр, кутуйах уйата буолан сылгыга, сүөһүгэ ыарыы да элбииригэр, баһаар да тарҕанарыгар олук уураллар, онон өртөөһүнү кэлтэйдии бобор сыыһа диэн этинннилэр.
Александр Атласов РФ бырабыыталыстыбата 2012 сыл муус устар 25 күнүгэр дойду сиригэр-уотугар өртөөһүнү бобор туһунан 390№-дээх уурааҕы таһаарбыта, ол кэнниттэн баһаары утары быраабыла ирдэбилэ күүһүрбүтэ. Өрөспүүбүлүкэбит сирин-уотун уратыларын, олохтоох норуоттар төрүт үгэстэри аахсан туран, федеральнай сокуоннарга сөптөөх этиилэри хас да сыл туруорсубуппутун ылыныах курдук буолбуттарын кэннэ, кэлин улахан ойуур баһаардара өрөспүүбүлүкэҕэ, атын да сирдэргэ тураннар тохтотон кэбиспиттэрэ.
Биһиги кэмитиэппит ааспыт сылга СӨ учуонайдара кыттыылаах наукаҕа олоҕурбут хас да сыллаах чинчийиилэр түмүктэринэн улахан мунньах тэрийэн ыыппыта. Өртөөһүн туһалаах дуу, туһата суох дуу диэн учуонайдар чинчийэр үлэлэрин 2018 с. саҕалаабыттара уонна тыалаах уонна өрүс уута халаанныыр арыы сирдэргэ уопут ыытан - өртөөн, от хаачыстыбатын, ботаническай састаабын, өртөөһүн (профилактическое выжигание диэн өйдөбүллээх) хайдах дьайарын үөрэппиттэрэ. Өртөөһүн кэнниттэн от уонна кырыс буор састааптара төһө уларыйалларын, кырыс буорга сиэмэтэ кэһиллэр дуо, үөн-көйүүр элбиир дуу, аҕыйыыр дуу, өртөөһүн экономическай көдьүүһүн кытта үөрэтэн улахан чинчийии үлэтэ барбыта. Сокуонунан бобулларын иһин, экология уонна ыксаллаах быһыы-майгы министиэристибэлэрин кытта сөбүлэһиннэрэн, көҥүл ылан кинилэр бу уопуттары ыыппыттара. ТХНЧИ учуонайдара эрэ буолбакка, Ирбэт тоҥ биологическай проблемаларын институтун дуоктардара кытта үлэлэспиттэрэ. Кэлин алаас сирдэри уонна от үрэхтэри эмиэ үөрэппиттэрэ уонна өртөөһүн Саха сиригэр көдьүүстээҕин туһунан түмүк таһаарбыттара. Чинчийэр үлэлэр түмүктэринэн федеральнай сокуоҥҥа уларытыы киллэрэр туһунан боппуруоһу өссө да көтөҕүөхпүт. Сокуоҥҥа уларытыы киллэрэргэ субъектар үстэн иккилэрэ өйүүллэрэ ирдэнэр. Ол эрээри, кэлиҥҥи сылларга сир ахсын курааннаан, ойуур баһаара элбэх буолан, сөбүлэспэттэр. Онон Саха сирин айылҕатын, килиимэтин уратытын аахсан, өртөөһүнү субъект бэйэтин көрүүтүгэр биэрэллэрин туруорсар боппуруос бэбиэскэттэн уһуллубат, – диэн Александр Атласов эппиэттээтэ.
Партизан нэһилиэгэр
Олунньу 3 күнүгэр Алексей Еремеев уонна Александр Атласов Партизан нэһилиэгэр сылдьан дьону-сэргэни кытта көрүстүлэр, ыйытыктарга эппиэттээтилэр.
Манна бааһынай хаһаайыстыбаларын салайааччылара нэһилиэккэ племенной үлэ барара наадатын, сир тиийбэтин, Гектар туһунан сокуон дьайыыта тарҕанан мэччирэҥ да, бааһына да сирдэрэ суох хаалар туруктаахтарын, кымыс оҥорор хаһаайыстыбаларга субсидия көрүллэрэ наадатын о.д.а. боппуруостары туруорустулар.
Ил Түмэн пресс-сулууспата