Ыал үксэ отторун үлэтэ бүтэн «кыдама сууйуута» диэн алаадьы сииллэрэ. Мас сэбирдэҕэ түһэр. Тайах, таба сүүлэ саҕаланар, өрүс балыга муораҕа айанныыр. Кылгас кэмҥэ, сайын иккистээн эргийэн, дьахталлар «быттанар» үтүө күннэрэ үүнэллэр. Ый 21- с күнүгэр «сырдык» уонна «хараҥа» тэҥнэһэр, мантан ыла түүн баһыйан барар, онон күн-дьыл хонугунан ааҕыллар буолар. Былыргынан эттэххэ, эргэ дьыл саҕаланар. «Балаҕан ыйа кулун тутар ыйы батыһар». Ый өксүөннээх уонна 20-с чыыһыла диэки сайын эргийэр, ону «дьахтар быттанар кэмэ» дииллэр. Икки ардахтаах: кус барар уонна от-мас ииктэтэр (ый бүтүүтэ эбэтэр алтынньы саҥатыгар). Оту-маһы хайдах ииктэтэринэн кэлэр сааһы билгэлииллэр. Тыала биир: көтөҕө түһэрэр тыал. Балаҕан ыйынан кыһын хойутуон дуу, эрдэлиэн дуу быһаараллар
Балаҕан ыйын билгэтэ
Балаҕан ыйын 3 күнэ – бу күн күннээх буоллаҕына, аччаабыта өссө 4 нэдиэлэ үчүгэй күн-дьыл туруоҕа.
Балаҕан ыйын 5 күнэ – хаһыҥ түһэр.
Балаҕан ыйын 8 күнэ – сарсыарда дьыбардаах буоллаҕына, кыһын эрдэ кэлэр уонна тыйыс буолар. Хортуоппуйу хостооһун саҕаланар.
Балаҕан ыйын 10 күнэ – көмүс күһүн. Собо тиксэр (күөл кытыытыгар тахсар).
Балаҕан ыйын 13 күнэ – туруйа барар.
Балаҕан ыйын 14 күнэ – Сэмэнэп таҥара, саха ыала отордууртан кыстыкка көһөр кэмнэрэ. Куорат ыала дачаларыттан дьиэлэригэр куораттааҕы дьиэлэригэр көһөллөр. Бу күн былыттаах уонна ардахтаах буоллаҕына, күһүн уһуур.
Балаҕан ыйын 14-21 күнэ – Дьахтар сайына саҕаланар, дьахтар сайынын бастакы күнэ ыраас, чаҕылхай буоллаҕына – ичигэс күһүн. Силбиктэннэҕинэ – кураан күһүн.
Балаҕан ыйын 19 күнэ – хаар хаһыҥ түһэр. Үөл кус балаҕан ыйын 30-гар диэри барар, аҕарым буолар.
Балаҕан ыйын 20 күнэ – хаастар бараллар, аҥыр хаһыытыыр.
Балаҕан ыйын 24 күнэ – Ый туолуута. Силбик түһэр.
Балаҕан ыйын 27 күнэ – Иһийээнэп Сир тоҥор таҥарата. Эһэ арҕаҕар, моҕотой хороонугар киирэллэр. Муора хааһа соҕуруу баран бүтэр. Кус-хаас үөһэнэн айаннаатаҕына, уһун кураан күһүн буолар
Балаҕан ыйын 28 күнэ – үүнээйи силис тардара тохтуур. Эһэ сэттэ күн устата аһыырын баанан, утуйарга оҥостор. Анды оҕото барар. Хотуттан тыалырдаҕына, курас, тымныы күһүн буолар.
Ааһан иһэр сайыммыт
Быйылгы сайыммыт кэлиҥҥи сылларга өтөрүнэн буолбатах сайын кэлэн ааһан эрэр.Ол курдук бэс ыйа хотуттан тохтообокко тыалыран тымныы ый кэлэн ааста , ардаҕынан да хатаҕалаата. От ыйа үгүс улуустары ардаҕынан хадаҕалаата. Биир күн куйаас- иккис күн тымныы, ардах бу маннык халлаан бүтүн Россия үрдүнэн туран от ыйыгар Москваҕа, Новосибирскайга үгүс киин куораттарга 1-2 чаас иһигэр ыйдааҕы нуорма ардах түһүтэлээн аастылар. Сахабыт сирин бу да алдьархай ардахтар тумнан ааспатылар ,сир аайы ууга барыы күн бүгүнүгэр дылы буола турар, ол курдук Өймөкөөн, Абый, Муома, Томпо улуустарыгар ыксаллаах быһыы майгы биллэриллибитэ.
Күммүтүгэр улахан эстиилэр быйыл балай да буолла күн муҥутуур активнаһын былырыын 2024 сылга туораабыппыт, халламмыт кыта кыыһан умайан турардаах, Аны мантан ыла кураан сыыйа сүтэн үчүгэй өҥ дьыллар үүнүөхтэрэ. Онон сүөһү-сылгы көрөөччүлэргэ, сиринэн дьарыктанааччыларга үчүгэй сыллар кэлиэхтэрэ бу дьыллары былдьаһан сүөһү ахсаанын элбэтэн, ыһыы сирин улаатыннаран иһиэҕиҥ, урукку көрдөрүүлэргэ тиийиэҕиҥ.
Сылын аайы “Үргэл” сулуспут хаамыытын кэтээн көрөрбүнэн быйылгы сыллаахха “Үргэлбит” ыйы иһинэн киирэн тахсыбыта ол үчүгэй дьылларга буолар, урукку сылларга ыйтан олох ыраах сылдьар этэ, өбүгэлэрбит барахсаттар наһаа да мындыр толкуйдаах эбиттэр айылҕаны эрдэттэн курдаттыы билэллэрэ, ыарахан олохторугар ол туһалаатаҕа.
Оттон Саха сиригэр “дьахтар сайына” балаҕан ыйын 6-14 күннэригэр күнэригэр кэлиэхтэрэ, быйыл үгүс улуустарга хаһыҥ суоҕун кэриэтэ хойутаан түһүөн сөп. Салгын температурата күнүс +12+16°C, оттон түүн +3+6°C кыраадыс туруо. Бу барыта Европаттан кэлэр “Атлантическай” антициклон “Арктическай” циклону кыайан маннык сылыйыы үчүгэй күннэр туруохтара. Ол эрээри, ый ортотуттан саҕалаан ардаҕынан солбуллан баран балаҕан ыйын бүтэһик декадатыгар хаарынан солбуллуо. Онон быйыл оҕуруоту, хоттуопуйу балаҕан ыйын 15 күнүгэр дылы хомуйарга кыах биэриэ. Быйыл тыабыт балаҕан ыйын бүтүөр дылы ордук киин улуустарга күөх туран соһутара буолуо.
Буолумуна даҕаны бу кэнники 20 чэ сыл Хотугу Муустаах акыйааммыт мууһа ирэн улуу акыйааннар уулара эбилиннэ диэн буолар. Ол охсуутун биһиги да билэн эрэбит. Чугастыы Лаптевтар муоралара хойутаан тоҥор буолан Саха Сиригэр күһүммүт уһаан иһэр. Бу атырдьах ыйын бүтүүтэ үгүс улуустарга дөлүһүөн сибэккитэ, ньургуһун, кучу сибэккитэ иккистээн тыллан үөн көйүүр, тэмэрдьигэн, лыах кытта көтө сылдьара элбэҕи этэр. Дьэ аны балаҕан ыйбытын ырытыаҕыҥ.
ИЛИН ЭҤЭР УЛУУСТАР
Балаҕан ыйа илин эҥэр үгүс улуустарга былырыыҥҥыга тэҥнээтэххэ арыый да сөрүүн буолууһу, ол гынан түүнүн да улахан хаһыҥнар суохтар онон күһүммүт уһуур курдук. II декадаҕа балай да ардахтаах. I-III декадаҕа ардаҕа кыра буолуоҕа.
Бу ый I Декадата урукку сылларга тэҥнээтэхх түүнүн күнүһүн балай да сөрүүн. Күнүһүн +15С+12С кыраадыс, түүнүн +5С+3С. II Декада күнүһүн +12С+9С кыраадыс, түүнүн +5С +3С кыраадыс.
III Декада Күнүс +9С+6С, түүнүн +4С +2С кыраадыс сылаас буолуоҕа.
Тарас Тарасов-Тускул
Бэлэмнээтэ Сэмэн Жендринскэй, "Саҥа олох"